Zakon o rodnoj ravnopravnosti

Ovim zakonom uređuju se zaštita i unapređenje jednakosti radi stvaranja uslova za ostvarivanje rodne ravnopravnosti i obezbjeđenja jednakog tretmana i jednakih mogućnosti za sva lica, bez obzira na pol i/ili polne karakteristike, rod ili rodni identitet, rodno izražavanje i seksualnu orijentaciju, zdravstveno stanje, invalidnost, starosnu dob, imovno stanje, zaposlenje, zanimanje, rad, bračno ili porodično stanje, životno partnerstvo, jezik, vjeru ili uvjerenje, političko ili drugo mišljenje, kao i zaštita od diskriminacije koja je učinjena prema istom licu ili grupi lica po više osnova koji međusobno djeluju u isto vrijeme i na način da se ne mogu razdvojiti u svim oblastima javnog i privatnog života.

Na zaštitu i unapređenje rodne ravnopravnosti primjenjuju se i odredbe drugih zakona kojima se uređuju zaštita i zabrana diskriminacije po pojedinim osnovama ili u vezi sa ostvarivanjem pojedinih prava.

U slučaju da je drugim zakonom propisan manji obim zaštite prava nego što je propisan ovim zakonom, primjenjivaće se ovaj zakon.

Rodnom ravnopravnošću smatra se jednakost žena i muškaraca, kao i lica različitog pola i/ili polnih karakteristika, roda ili rodnog identiteta, rodnog izražavanja i seksualne orijentacije u svim oblastima javnog i privatnog života.

U cilju obezbjeđivanja rodne ravnopravnosti preduzimaju se privremene i trajne opšte i posebne mjere usmjerene na otklanjanje strukturnih nejednakosti, stereotipa i prepreka koje onemogućavaju puno ostvarivanje rodne ravnopravnosti u praksi.

Državni organi, organi državne uprave, organi lokalne samouprave, organi lokalne uprave i pravna lica koja vrše javna ovlašćenja (u daljem tekstu: organi), kao i privredna društva, druga pravna lica, preduzetnici i fizička lica u javnom i privatnom sektoru (u daljem tekstu: drugi subjekti), dužni su da u svim fazama planiranja, donošenja i sprovođenja odluka, kao i preduzimanja aktivnosti iz svoje nadležnosti, analiziraju i procjenjuju uticaj tih odluka na podsticanje i postizanje rodne ravnopravnosti.

Organi i drugi subjekti su naročito dužni da:

1) primjenjuju rodno odgovorno budžetiranje;

2) primjenjuju rodno odgovorno zapošljavanje;

3) prikupljaju, obrađuju i objavljuju podatke iskazane po polnoj pripadnosti i drugim relevantnim obilježjima, u skladu sa zakonom;

4) preduzimaju posebne mjere radi sprečavanja i otklanjanja diskriminacije zasnovane na nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona;

5) obezbijede jednako učešće svih lica u procesima donošenja odluka, bez obzira na lična svojstva iz člana 1 ovog zakona;

6) preduzmu odgovarajuće preventivne mjere radi sprečavanja diskriminacije po osnovu pola u postupku zasnivanja radnog odnosa, stručnog osposobljavanja i napredovanja na poslu, kao i odgovarajuće mjere radi sprečavanja uznemiravanja, seksualnog uznemiravanja i zlostavljanja na radu.

Poslove na obezbjeđivanju i unapređivanju rodne ravnopravnosti obavlja Agencija za rodnu ravnopravnost (u daljem tekstu: Agencija), u skladu sa međunarodnim standardima i smjernicama.

Izrazi upotrijebljeni u ovom zakonu imaju sljedeća značenja:

1) rod predstavlja društveno i kulturološki uspostavljene uloge, ponašanja, aktivnosti i svojstva koja se u određenom društvenom i istorijskom kontekstu pripisuju ženama i muškarcima u javnom i privatnom životu, i ne proizilazi nužno iz bioloških karakteristika;

2) pol predstavlja skup bioloških karakteristika ljudskih bića, uključujući polne karakteristike, na osnovu kojih se ljudska bića uobičajeno razlikuju na muški i ženski pol, uz moguće varijacije polnih karakteristika;

3) polne karakteristike su fizičke karakteristike koje se odnose na pol, uključujući hromozomske, hormonske i anatomske karakteristike, odnosno primarne i sekundarne polne karakteristike;

4) rodni identitet označava unutrašnji i lični doživljaj lica o sopstvenom rodu, koji može, ali ne mora, da se podudara sa polom po rođenju;

5) rodno izražavanje je spoljašnje ispoljavanje rodnog identiteta lica kroz izgled, odijevanje, govor, ponašanje, gestikulaciju ili druge načine izražavanja, bez obzira na to da li se podudara sa polom po rođenju;

6) seksualna orijentacija predstavlja lično svojstvo koje se odnosi na emocionalnu i/ili seksualnu privlačnost lica prema licima istog, različitog ili više polova, kao i odsustvo takve privlačnosti;

7) jednake mogućnosti podrazumijevaju nepostojanje ograničenja po osnovu ličnih svojstava iz člana 1 ovog zakona, koja sprečavaju učešće lica u političkom, ekonomskom, društvenom, kulturnom i drugim oblastima javnog ili privatnog života, čime se obezbjeđuje ostvarivanje prava i sloboda;

8) rodno zasnovano digitalno nasilje je svako postupanje, sadržaj ili komunikacija usmjerena protiv lica ili grupe lica zbog pola, polnih karakteristika, roda, rodnog identiteta, rodnog izražavanja ili seksualne orijentacije, koje je preduzeto, potpomognuto ili otežano informaciono-komunikacionim tehnologijama (internet, društvene mreže, elektronska pošta, poruke, aplikacije i slično), a koje ima za cilj ili posljedicu nanošenje fizičke, psihičke ili emocionalne štete, zastrašivanje, ponižavanje, uznemiravanje, prijetnju, ucjenu, nadzor, neovlašćeno prikupljanje, objavljivanje ili dijeljenje ličnih podataka ili sadržaja, uključujući i intimne sadržaje, ili uskraćivanje prava i sloboda;

9) nejednaka zastupljenost postoji kad učešće jednog pola u ukupnom sastavu organa ili tijela na bilo kojem nivou odlučivanja u političkom i javnom životu značajno odstupa od uravnotežene zastupljenosti, a naročito kad je učešće ispod četrdeset procenata (40%);

10) rodna perspektiva označava analitički pristup i metodološki okvir kojim se u svim fazama procesa planiranja, izrade, sprovođenja i evaluacije politika sistematski razmatraju rodno uslovljene razlike s ciljem postizanja rodne ravnopravnosti i sprečavanja nejednakosti;

11) rodni indikator je mjerljivi pokazatelj (kvantitativni i/ili kvalitativni) koji se na osnovu podataka iskazanih po polnoj pripadnosti i drugim relevantnim obilježjima koristi za praćenje stanja rodne ravnopravnosti i procjenu uticaja propisa, politika, mjera i programa na rodnu ravnopravnost;

12) rodno odgovorno budžetiranje podrazumijeva analizu prihoda i rashoda iz ugla rodne ravnopravnosti, kao i integrisanje rodne perspektive u postupku planiranja, izvršavanja i izvještavanja o budžetu;

13) kvote su privremene, ciljane i srazmjerne mjere kojima se, radi postizanja suštinske ravnopravnosti žena i muškaraca, utvrđuje minimalan procenat manje zastupljenog pola;

14) profesionalni sistemi socijalnog osiguranja su sistemi koji zaposlenim ili samozaposlenim licima, u vezi sa radnim odnosom ili profesionalnom djelatnošću, obezbjeđuju prava i davanja kojima se dopunjuju ili zamjenjuju prava iz obaveznog sistema socijalnog osiguranja, bez obzira na to da li je učešće u tim sistemima obavezno ili dobrovoljno;

15) samozaposleno lice je svako lice koje za svoj račun obavlja plaćenu djelatnost pod uslovima utvrđenim zakonom;

16) supružnik ili životni partner samozaposlenog lica je lice koje nije zaposleno niti poslovni partner samozaposlenog lica, a koje pod uslovima utvrđenim zakonom uobičajeno učestvuje u obavljanju djelatnosti samozaposlenog lica i obavlja iste ili pomoćne poslove;

17) seksualno uznemiravanje predstavlja oblik diskriminacije po osnovu pola i/ili roda i jeste svaki oblik neželjenog verbalnog, neverbalnog ili fizičkog ponašanja seksualne prirode koje ima za cilj ili posljedicu povredu dostojanstva lica, a naročito stvaranje zastrašujućeg, neprijateljskog, degradirajućeg, ponižavajućeg ili uvredljivog okruženja.

U javnom i privatnom sektoru obezbjeđuje se jednako postupanje prema ženama i muškarcima.

Zabranjena je svaka neposredna i posredna diskriminacija po osnovu pola i/ili polnih karakteristika, roda ili rodnog identiteta, rodnog izražavanja i seksualne orijentacije.

Diskriminacijom se smatra svako nepovoljno postupanje lica ili grupe lica prema licu ili grupi lica u odnosu na druga lica ili grupe lica zbog postojanja, odnosno pretpostavke postojanja bilo kojeg osnova iz člana 1 ovog zakona.

Diskriminacijom se smatra i stavljanje lica u nepovoljniji položaj po osnovu ličnog svojstva srodnika ili drugog lica sa kojim je u ličnom odnosu ili sa njim povezanog lica, kao i u slučaju povezanosti sa drugim licem kad lični odnos ne postoji, ako je takvo svojstvo osnov diskriminacije iz člana 1 ovog zakona.

Diskriminacijom se smatra svako postupanje kojim se žena zbog trudnoće, porođaja, majčinstva ili korišćenja prava na porodiljsko odsustvo ili drugo lice zbog korišćenja roditeljskog ili usvojiteljskog odsustva, kao i drugo lice zbog promjene pola, dovode u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica, prilikom zapošljavanja, samozapošljavanja, ostvarivanja prava po osnovu socijalne zaštite i drugih prava.

Diskriminacijom se smatraju i uznemiravanje, seksualno uznemiravanje, davanje naloga za diskriminaciju, kao i viktimizacija lica koje prijavi diskriminaciju ili učestvuje u postupku zaštite od diskriminacije i zabranjeni su.

Odbijanje ili prihvatanje uznemiravanja ili seksualnog uznemiravanja ne može predstavljati osnov za donošenje odluke koja utiče na prava, obaveze ili položaj lica prema kojem je takvo ponašanje usmjereno.

Ne smatra se diskriminacijom različito postupanje zasnovano na polu, polnim karakteristikama, rodu ili rodnom identitetu kada određeno svojstvo predstavlja stvarni i odlučujući profesionalni zahtjev zbog prirode posla ili uslova u kojima se posao obavlja, pod uslovom da je cilj koji se time želi postići legitiman, a zahtjev srazmjeran i neophodan.

Odredbe opštih i pojedinačnih akata organa i drugih subjekata, uključujući sporazume, pravilnike, odluke i druge akte, kojima se utvrđuje manji obim zaštite ili nepovoljnije postupanje suprotno načelu jednakog postupanja žena i muškaraca u oblastima na koje se primjenjuje ovaj zakon, ne proizvode pravno dejstvo, u skladu sa zakonom.

Neposredna diskriminacija, u smislu ovog zakona, postoji kad se prema licu ili grupi lica, u istoj ili uporedivoj situaciji, u odnosu na drugo lice ili grupu lica, nepovoljnije postupa, postupalo se ili bi se postupalo nepovoljnije, aktom, radnjom ili nečinjenjem, po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona.

Posredna diskriminacija, u smislu ovog zakona, postoji kada prividno neutralna odredba zakona, drugog propisa ili drugog akta, kriterijum ili praksa stavlja ili bi mogla staviti lice ili grupu lica u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica ili grupu lica, po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona, osim ako je ta odredba, kriterijum ili praksa objektivno i razumno opravdana zakonitim ciljem, a sredstva za ostvarivanje tog cilja su primjerena i neophodna.

Postojanje diskriminacije, u smislu ovog zakona, cijeni se naročito u odnosu na pristup zapošljavanju, uslove rada i napredovanja, stručnu obuku i usavršavanje, zaradu i druga primanja, kao i profesionalne sisteme socijalnog osiguranja.

Uznemiravanje lica ili grupe lica je svako neželjeno ponašanje povezano sa nekim od osnova iz člana 1 ovog zakona, koje ima za cilj ili posljedicu povredu dostojanstva lica i stvaranje zastrašujućeg, neprijateljskog, degradirajućeg, ponižavajućeg ili uvredljivog okruženja.

Instrukcija za diskriminaciju je svako uputstvo da se diskriminiše lice ili grupa lica po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona, izdato drugom licu ili organu, bez obzira na to da li je po instrukciji postupano.

Zabranjeno je izlaganje diskriminaciji lica ili grupe lica stavljanjem u nepovoljniji položaj usljed istovremenog djelovanja jednog ili više osnova iz člana 1 ovog zakona i/ili jednog ili više ličnih svojstava utvrđenih zakonom kojim se uređuje zaštita jednakosti i zabrana diskriminacije, kad takva svojstva djeluju povezano i proizvode poseban oblik nepovoljnog postupanja (intersekcijska diskriminacija).

Intersekcijska diskriminacija iz stava 1 ovog člana predstavlja teži oblik diskriminacije u smislu ovog zakona.

Zabrana diskriminacije po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona odnosi se na sve oblasti javnog i privatnog života, odnosno na ostvarivanje građanskih, političkih, ekonomskih, socijalnih i kulturnih prava, kao i na postupanje organa i drugih subjekata, a naročito u odnosu na:

1) pristup zapošljavanju, samozapošljavanju i zanimanju, uključujući kriterijume selekcije i uslove zapošljavanja, bez obzira na vrstu djelatnosti i na svim profesionalnim nivoima;

2) uslove rada i prava iz radnog odnosa, uključujući zaradu, jednaku zaradu za isti rad ili rad jednake vrijednosti, uslove prilikom zapošljavanja, kao i napredovanje na poslu i otkaz;

3) profesionalne sisteme socijalnog osiguranja;

4) sisteme socijalnog osiguranja po osnovu pola u odnosu na područje primjene i uslove pristupa tim sistemima, obavezu uplaćivanja doprinosa i obračun doprinosa, obračun davanja uključujući pripadajuća uvećanja po osnovu bračnog supružnika i izdržavanog lica i uslove koji određuju trajanje i zadržavanje prava na davanje;

5) sisteme socijalnog osiguranja koji pružaju zaštitu od sljedećih rizika: bolesti, invaliditeta, starosti, prijevremene penzije, nesreće na radu i profesionalnih bolesti, nezaposlenosti, kao i sisteme socijalne pomoći namijenjene dopuni ili zamjeni navedenih sistema socijalnog osiguranja i porodična davanja i uvećanja davanja koja proizilaze iz navedenih sistema socijalnog osiguranja;

6) pravo supružnika i životnih partnera samozaposlenih lica koji učestvuju u obavljanju djelatnosti samozaposlenog lica da koriste socijalnu zaštitu u skladu sa zakonom;

7) pravo samozaposlenih lica, kao i supružnika i životnih partnera samozaposlenih lica koji uobičajeno učestvuju u obavljanju djelatnosti samozaposlenih lica, na jednak pristup socijalnoj zaštiti, uključujući prava u vezi sa trudnoćom, materinstvom, roditeljskim odsustvom i odsustvom radi usvojenja djeteta, u skladu sa zakonom;

8) troškove povezane sa trudnoćom i majčinstvom u premijama i davanjima pojedinaca/ki;

9) zaštitu prava tokom trudnoće, porodiljskog, roditeljskog i usvojiteljskog odsustva;

10) posebne mjere kojima se obezbjeđuje zaštita žena u vezi sa trudnoćom, porođajem, oporavkom nakon porođaja i materinstvom, uključujući prava koja proizlaze iz sistema socijalnog osiguranja iz tačke 5 ovog stava, kao i uslove za ostvarivanje tih prava iz tačke 4 ovog stava;

11) sisteme osiguranja i povezane finansijske usluge, pri čemu se pol ne može koristiti kao faktor prilikom izračunavanja premija i davanja na način koji dovodi do razlika u pojedinačnim premijama i davanjima;

12) pristup svim oblicima stručnog obrazovanja, osposobljavanja i usavršavanja i prekvalifikacija uključujući i praktično radno iskustvo;

13) javni i politički život;

14) obrazovanje, vaspitanje, nauku i sport;

15) socijalno osiguranje, socijalnu i dječju zaštitu i stanovanje;

16) pristup zdravstvenom osiguranju i zdravstvenoj zaštiti;

17) postupanje pred tim organima i drugim subjektima;

18) medije i marketing;

19) digitalni prostor, uključujući internet, društvene mreže, elektronske komunikacione servise i druge onlajn platforme i usluge;

20) kulturu i umjetnost;

21) pristup robama i uslugama dostupnim javnosti i njihovo pružanje u javnom i privatnom sektoru, uključujući organe i druge subjekte, van područja privatnog i porodičnog života, uključujući transakcije izvršene u tom kontekstu;

22) osnivanje, opremanje ili proširenje preduzetničke djelatnosti ili pokretanje ili proširenje bilo kog drugog oblika samostalne djelatnosti, uključujući situaciju bračnih supružnika i partnera u zajednici života lica istog pola samozaposlenih radnika/ca;

23) uslove za osnivanje privrednog društva između bračnih supružnika ili partnera u zajednici života lica istog pola kad i u mjeri u kojoj je to priznato zakonom, ne mogu biti restriktivniji od uslova za osnivanje privrednog društva između drugih lica;

24) članstvo i aktivnosti u sindikalnim organizacijama, organizacijama civilnog društva ili drugim organizacijama čiji su članovi nosioci određenih profesija, uključujući benefite koje ostvaruju na osnovu članstva u tim organizacijama;

25) nasleđivanje.

Prava iz sistema socijalnog osiguranja iz stava 1 tač. 4 i 5 ovog člana ostvaruju: zaposlena lica, samozaposlena lica, lica čija je profesionalna aktivnost prekinuta zbog bolesti, povrede, nezgode ili prinudne nezaposlenosti, lica koja traže zaposlenje, penzioneri/ke i lica sa invaliditetom.

Socijalna zaštita iz stava 1 ovog člana može se uređivati kao obavezna ili dobrovoljna u skladu sa posebnim zakonom.

Različito postupanje koje je nepovoljnije prema licu ili grupi lica u odnosu na druga lica ili grupe lica po osnovu pola ili roda neće se smatrati diskriminacijom kad je riječ o različitom postupanju u pogledu pristupa robama i uslugama i njihovog pružanja iz stava 1 tačka 21 ovog člana, kad se te robe i usluge pružaju isključivo ili prvenstveno pripadnicima jednog pola ili roda i kad je takvo postupanje izričito propisano ovim zakonom, objektivno i razumno opravdano legitimnim ciljem, a sredstva za postizanje tog cilja primjerena i neophodna.

Niko ne može da trpi štetne posljedice zbog prijavljivanja diskriminacije po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona, davanja iskaza pred nadležnim organom ili nuđenja dokaza u postupku u kojem se ispituje slučaj diskriminacije.

Zaštita od viktimizacije odnosi se i na lice koje odbije naređenje za diskriminatorno postupanje, kao i na lice koje podiže svijest o žalbama vezanim za diskriminaciju po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona ili pruža podršku podnosiocima/teljkama žalbi.

Zaštita od diskriminacije se obezbjeđuje licima koja smatraju da su diskriminisana po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona ili da im je učinjena nepravda zbog povrede odredaba ovog zakona ili neprimjenjivanja načela jednakog postupanja, u skladu sa zakonom kojim se uređuju zaštita jednakosti i zabrana diskriminacije, zakonom kojim se uređuju nadležnosti Zaštitnika ljudskih prava i sloboda Crne Gore i drugim važećim propisima, pri čemu je zaštita dostupna i nakon prestanka odnosa u kojem je navodno došlo do diskriminacije, povrede odredaba ovog zakona ili neprimjenjivanja načela jednakog postupanja.

Ovim zakonom ne ograničava se pravo lica da zaštitu ostvaruju i pred drugim nadležnim organima, uključujući sudove i organe koji vrše inspekcijski nadzor.

U cilju unapređenja rodne ravnopravnosti i sprečavanja i suzbijanja diskriminacije po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona, organi sarađuju sa sindikalnim i drugim organizacijama, udruženjima, nevladinim organizacijama, ustanovama, institucijama i pravnim licima koja se bave promocijom rodne ravnopravnosti, zaštitom ljudskih prava i sloboda, borbom protiv diskriminacije i zaštitom grupa kod kojih postoji rizik od diskriminacije, kao i sa subjektima koji pružaju pravnu, psihološku, socijalnu ili drugu podršku licima izloženim diskriminaciji.