Zakon o zaštiti jednakosti i zabrani diskriminacije

Ovim zakonom uređuju se zaštita i promocija jednakosti radi stvaranja uslova za ostvarivanje jednakih mogućnosti i zaštita od diskriminacije po osnovu rasnog ili etničkog porijekla, boje kože, nacionalne ili društvene pripadnosti, jezika, vjere ili uvjerenja, političkog ili drugog mišljenja, pola ili prilagođavanja pola i/ili polnih karakteristika, roda ili rodnog identiteta, seksualne orijentacije, genetskih svojstava, zdravstvenog stanja, invalidnosti, starosne dobi, imovnog stanja, bračnog ili porodičnog stanja, životnog partnerstva, pripadnosti grupi, političkoj partiji ili drugoj organizaciji, kao i drugih ličnih svojstava.

Na zaštitu i promociju jednakosti i zaštitu od diskriminacije primjenjuju se i odredbe drugih zakona kojima se uređuju zaštita i zabrana diskriminacije po pojedinim osnovama ili u vezi sa ostvarivanjem pojedinih prava, kao i promocija jednakosti.

U slučaju da je drugim zakonom propisan manji obim zaštite prava nego što je propisan ovim zakonom, primjenjivaće se ovaj zakon.

Diskriminacijom se smatra svako nepovoljno postupanje lica ili grupe lica prema licu ili grupi lica u odnosu na druga lica ili grupe lica zbog postojanja, odnosno pretpostavke postojanja bilo kojeg osnova iz člana 1 ovog zakona.

Diskriminacijom se smatra i stavljanje lica u nepovoljniji položaj po osnovu ličnog svojstva srodnika ili drugog lica sa kojim je u ličnom odnosu ili sa njim povezanog lica, koje predstavlja osnov diskriminacije iz člana 1 ovog zakona, ali i u slučaju povezanosti sa drugim licem kad lični odnos ne postoji.

Zabrana diskriminacije odnosi se na državne organe, organe državne uprave, organe lokalne samouprave i organe lokalne uprave i pravna lica koja vrše javna ovlašćenja (u daljem tekstu: organi), privredna društva, druga pravna lica, preduzetnike i fizička lica u javnom i privatnom sektoru (u daljem tekstu: drugi subjekti), u odnosu na:

1) pristup zapošljavanju, samozapošljavanju i zanimanju, uključujući kriterijume selekcije i uslove zapošljavanja, bez obzira na vrstu djelatnosti i na svim profesionalnim nivoima;

2) uslove rada i prava iz radnog odnosa, naročito zaradu i otkaz, uslove prilikom zapošljavanja, kao i napredovanje na poslu;

3) sisteme socijalnog osiguranja po osnovu pola u odnosu na:

- područje primjene i uslove pristupa tim sistemima;

- obavezu uplaćivanja doprinosa i obračun doprinosa; i

- obračun davanja, uključujući pripadajuća uvećanja po osnovu bračnog supružnika i izdržavanog lica i uslove koji određuju trajanje i zadržavanje prava na davanje;

3a) socijalne olakšice;

4) sisteme socijalnog osiguranja koji pružaju zaštitu od sljedećih rizika: bolesti, invaliditeta, starosti, prijevremene penzije, nesreće na radu i profesionalnih bolesti, nezaposlenosti;

4a) profesionalne sisteme socijalnog osiguranja kojima se obezbjeđuju druga davanja u novcu ili naturi, naročito davanja članovima porodice nakon smrti osiguranika i porodična davanja, kada ta davanja predstavljaju naknadu koju poslodavac obezbjeđuje zaposlenom po osnovu radnog odnosa;

4b) penzijske sisteme uspostavljene za određene kategorije zaposlenih, uključujući zaposlene u javnom sektoru, kada se prava iz tih sistema ostvaruju po osnovu radnog odnosa sa organom javnog sektora, bez obzira na to da li su takvi sistemi dio opšteg zakonskog sistema socijalnog osiguranja;

5) troškove povezane sa trudnoćom i majčinstvom u premijama i davanjima pojedinaca;

6) sistem osiguranja i povezanih finansijskih usluga, uzimajući u obzir aktuarske faktore prilikom izračunavanja premija i drugih davanja, kad se koristi pol kao faktor koji dovodi do razlika u pojedinačnim premijama i davanjima;

7) pristup svim oblicima stručnog obrazovanja, osposobljavanja i usavršavanja i prekvalifikacija, uključujući i praktično radno iskustvo;

8) javni i politički život;

9) obrazovanje, vaspitanje, nauku i sport;

10) socijalno osiguranje, socijalnu i dječju zaštitu i stanovanje;

11) pristup zdravstvenom osiguranju i zdravstvenoj zaštiti;

12) postupanje pred tim organima i drugim subjektima;

13) medije i marketing;

14) kulturu i umjetnost;

15) pristup i nabavku roba i usluga, objektima i površinama van područja privatnog i porodičnog života;

16) osnivanje, opremanje ili proširenje preduzetničke djelatnosti ili pokretanje ili proširenje bilo kog drugog oblika samostalne djelatnosti, uključujući situaciju supružnika i partnera u zajednici života lica istog pola samozaposlenih radnika;

17) uslove za osnivanje privrednog društva između supružnika ili partnera u zajednici života lica istog pola kad i u mjeri u kojoj je to priznato zakonom, ne mogu biti restriktivniji od uslova za osnivanje privrednog društva između drugih lica;

18) članstvo i aktivnosti u sindikalnim organizacijama, organizacijama civilnog društva ili drugim organizacijama čiji su članovi nosioci određenih profesija, uključujući benefite koje ostvaruju na osnovu članstva u tim organizacijama.

Odredbe stava 1 tač. 4, 4a i 4b ovog člana ne primjenjuju se na:

- pojedinačne ugovore koje zaključuju lica koja samostalno obavljaju privrednu djelatnost;

- sisteme socijalnog osiguranja za lica koja samostalno obavljaju djelatnost;

- ugovore o osiguranju zaposlenih lica kod kojih poslodavac nije ugovorna strana;

- neobavezne odredbe profesionalnih sistema socijalnog osiguranja koje se pojedinačno nude članovima i kojima se obezbjeđuju dodatna davanja ili mogućnost izbora datuma početka korišćenja prava odnosno izbora između više vrsta davanja;

- profesionalne sisteme socijalnog osiguranja u dijelu u kojem se prava finansiraju doprinosima koje zaposleni uplaćuju na dobrovoljnoj osnovi.

Diskriminacijom po osnovu pola u profesionalnim sistemima socijalnog osiguranja smatra se svaka neposredna ili posredna diskriminacija kojom se:

1) određuje koja lica mogu pristupiti profesionalnom sistemu socijalnog osiguranja;

2) propisuje obavezno ili dobrovoljno učešće u profesionalnom sistemu socijalnog osiguranja na osnovu pola;

3) utvrđuju različiti uslovi u pogledu starosne dobi, trajanja zaposlenja ili trajanja članstva potrebnog za ostvarivanje prava;

4) propisuju različita pravila za povraćaj doprinosa kada lice napusti sistem prije ispunjenja uslova za ostvarivanje prava;

5) određuju različiti uslovi za ostvarivanje prava ili se prava ograničavaju licima jednog pola;

6) određuju različiti iznosi davanja ili naknada;

7) tokom odsustva zbog materinstva, roditeljskog odsustva ili odsustva iz porodičnih razloga koje plaća poslodavac obustavlja sticanje ili zadržavanje prava;

8) određuju različiti iznosi davanja ili naknada;

9) određuju različiti iznosi doprinosa zaposlenih;

10) određuju različiti iznosi doprinosa poslodavaca;

11) određuju različiti uslovi ili kriterijumi za sticanje, očuvanje ili ostvarivanje prava nakon prestanka članstva u sistemu.

Odredbe iz stava 1 ovog člana primjenjuju se bez obzira na oblik organizovanja profesionalnog sistema socijalnog osiguranja.

Pravo na zaštitu od diskriminacije pripada svim fizičkim i pravnim licima.

Nezavisno od prava na zaštitu od diskriminacije iz člana 5 ovog zakona državljani država članica Evropske unije koji ostvaruju pravo na slobodu kretanja radnika u Crnoj Gori i članovi njihovih porodica uživaju zaštitu od diskriminacije na osnovu državljanstva u skladu sa pravom Evropske unije, ovim zakonom i međunarodnim ugovorima.

Zaštita od diskriminacije iz stava 1 ovog člana odnosi se naročito na pravo djece radnika u pristupu obrazovanju, stručnom osposobljavanju i obuci.

Odredbe ovog člana primjenjuju se ne dovodeći u pitanje prava i standarde zaštite utvrđene pravom Evropske unije ukoliko su povoljniji za mobilne radnike.

Lice koje je diskriminisano ima pravo na naknadu štete (reparaciju, uključujući priznanje, kompenzaciju i restituciju) u skladu sa zakonom kojim se uređuju obligacioni odnosi, pri čemu obezbijeđena naknada mora biti djelotvorna, srazmjerna i odvraćajuća.

Organi i drugi subjekti donose, odnosno uvode i sprovode, u okviru svojih nadležnosti i ovlašćenja, propise i posebne mjere koje su usmjerene na stvaranje uslova za ostvarivanje jednakih mogućnosti i zaštite lica od diskriminacije po bilo kojem osnovu iz člana 1 ovog zakona i lica koja su diskriminisana po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona.

Mjere iz stava 1 ovog člana primjenjuju se srazmjerno potrebama i mogućnostima kao razumno, objektivno i proporcionalno sredstvo za otklanjanje diskriminacije u praksi i traju do ostvarenja ciljeva koji su tim mjerama utvrđeni.

U cilju obezbjeđivanja pune jednakosti u praksi, princip jednakog postupanja ne sprečava organe i druge subjekte da zadrže ili usvoje posebne mjere za sprečavanje ili nadoknadu nedostataka povezanih sa bilo kojim od osnova iz člana 1 ovog zakona.

U cilju promovisanja principa jednakog postupanja, organi sarađuju sa sindikalnim i drugim organizacijama, udruženjima, nevladinim organizacijama, ustanovama, institucijama i pravnim licima, koja se bave promocijom jednakosti, zaštitom ljudskih prava i sloboda, borbom protiv diskriminacije i zaštitom grupa kod kojih postoji rizik od diskriminacije, kao i pružanjem pravne, socijalne ili druge pomoći licima koja su izložena diskriminaciji.

Izrazi koji se u ovom zakonu koriste za fizička lica u muškom rodu podrazumijevaju iste izraze u ženskom rodu.

Neposredna diskriminacija postoji kada se prema licu ili grupi lica, u istoj ili uporedivoj situaciji u odnosu na drugo lice ili grupu lica, postupa, postupalo se ili bi se postupalo nepovoljnije aktom, radnjom ili nečinjenjem, po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona.

Posredna diskriminacija postoji ako prividno neutralna odredba zakona, drugog propisa ili drugog akta, kriterijum ili praksa tretira ili bi mogla tretirati lice ili grupu lica nepovoljnije u odnosu na druga lica ili grupu lica, po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona, osim ako je ta odredba, kriterijum ili praksa objektivno i razumno opravdana zakonitim ciljem, uz upotrebu sredstava koja su primjerena i neophodna za postizanje tog cilja.

Kako bi se garantovalo poštovanje načela jednakog postupanja u odnosu na lica sa invaliditetom, obezbjeđuje se razumno prilagođavanje njihovim individualnim potrebama.

Organ i drugi subjekt koji pruža usluge ili omogućava pristup javnim prostorima licu sa invaliditetom obezbjeđuje:

- pristup infrastrukturi, prostoru i opremi;

- prilagođavanje radnog vremena, raspodjelu radnih zadataka ili obezbjeđivanje resursa za obuku ili integraciju;

- korišćenje javno dostupnih resursa na drugi način;

- učestvovanje u javnom i društvenom životu; ili

- pristup radnom mjestu i odgovarajućim uslovima rada koji ne predstavljaju nesrazmjeran i neprimjeren teret, a potrebni su u konkretnim slučajevima kako bi se tom licu garantovalo uživanje ili ostvarivanje svih ljudskih prava i sloboda na jednakim osnovama, pri čemu se taj teret neće smatrati nesrazmjernim ako se u dovoljnoj mjeri podrži postojećim mjerama za zaštitu lica sa invaliditetom.

Neobezbjeđivanje razumnog prilagođavanja za lica sa invaliditetom smatra se oblikom diskriminacije.

Uznemiravanje lica ili grupe lica po nekom od osnova iz člana 1 ovog zakona je svako neželjeno ponašanje, uključujući i uznemiravanje putem audio i video nadzora, mobilnih uređaja, društvenih mreža i interneta, koje ima za cilj ili čija je posljedica povreda dostojanstva tog lica odnosno grupe lica, izazivanje straha, osjećaja poniženosti ili uvrijeđenosti ili stvaranje neprijateljskog, ponižavajućeg ili uvredljivog okruženja i smatra se diskriminacijom.