Zakon o zaštiti zviždača

Ovim zakonom uređuju se prijavljivanje nepravilnosti u radnom okruženju, prava zviždača u postupku prijavljivanja i njihova zaštita, obaveze organa vlasti propisanih zakonom kojim se uređuje sprečavanje korupcije (u daljem tekstu: organ vlasti), kao i drugih pravnih i fizičkih lica u vezi sa prijavom nepravilnosti, kao i druga pitanja od značaja za prijavu nepravilnosti i zaštitu zviždača, u cilju obezbjeđivanja njihove efikasne zaštite i uspostavljanja dostupnih i pouzdanih načina prijavljivanja nepravilnosti.

Odredbe ovog zakona ne primjenjuju se na prijavljivanje nepravilnosti u skladu sa aktima Evropske unije navedenim u dijelu II Priloga Direktive (EU) 2019/1937 Evropskog parlamenta i Savjeta od 23. oktobra 2019. godine o zaštiti lica koja prijavljuju povrede prava Unije (u daljem tekstu: Direktiva 2019/1937), ako su tim aktima propisana posebna pravila o prijavljivanju nepravilnosti.

Odredbe ovog zakona ne isključuju pravo zviždača na savjetovanje sa predstavnicima sindikalnih organizacija ili sindikalnih udruženja i pravo na zaštitu od svake štetne radnje koja može da proistekne iz takvih savjetovanja, autonomiju socijalnih partnera i njihovo pravo da zaključuju kolektivne ugovore, čime se ne dovodi u pitanje obim zaštite koja se pruža ovim zakonom.

Pod nepravilnostima u radnom okruženju, u smislu ovog zakona, podrazumijevaju se:

1) povreda domaćih propisa i zakonodavstva Evropske unije, kao i radnja koja ima za cilj da se za takvu povredu ne sazna, posebno u oblastima:

- radnih odnosa,

- javnih nabavki,

- finansijskih usluga, proizvoda i tržišta, kao i sprečavanja pranja novca i finansiranja terorizma,

- bezbjednosti hrane i hrane za životinje, zdravlja i dobrobiti životinja,

- zaštite potrošača,

- bezbjednosti i usklađenosti proizvoda,

- zdravstva,

- zaštite privatnosti i ličnih podataka i bezbjednosti mrežnih i informacionih sistema,

- bezbjednosti saobraćaja,

- zaštite životne sredine,

- zaštite od zračenja i nuklearne bezbjednosti;

2) ugrožavanje javnog interesa koje upućuje na postojanje korupcije, a koje predstavlja povredu domaćih propisa i zakonodavstva Evropske unije ili etičkih pravila, odnosno narušavanje integriteta ili mogućnost nastanka takve povrede, kao i radnju koja ima za cilj da se za takvu povredu ne sazna, opasnost po život, zdravlje, bezbjednost ljudi i zaštitu životne sredine i kršenje ljudskih prava;

3) povreda propisa koja utiče na finansijske interese Evropske unije u skladu sa članom 325 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije i koja je utvrđena relevantnim mjerama Evropske unije;

4) povreda propisa koja se odnosi na unutrašnje tržište u skladu sa članom 26 stav 2 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije, uključujući povrede pravila Evropske unije o konkurenciji i državnoj pomoći, kao i povrede koje se odnose na unutrašnje tržište u odnosu na radnje kojima se krše pravila o porezu na dobit ili aranžmane čija je svrha ostvarivanje poreske prednosti koja je u suprotnosti sa ciljem ili svrhom važećih propisa o porezu na dobit;

5) povreda domaćih propisa i zakonodavstva Evropske unije u drugim oblastima, kao i svaka druga radnja ili propust koji, iako formalno nijesu nezakoniti, onemogućavaju ostvarenje zakonskog cilja ili svrhe propisa.

Radno okruženje iz stava 1 ovog člana podrazumijeva radne aktivnosti u javnom ili privatnom sektoru u okviru kojih, nezavisno od prirode tih aktivnosti, lica stiču informacije o nepravilnostima i u okviru kojih bi ta lica mogla pretrpjeti štetu ako prijave takve informacije, uključujući i kad je aktivnost u međuvremenu prestala, neposredno treba da započne ili je trebala započeti.

Zviždač je fizičko lice zaposleno u javnom ili privatnom sektoru, koje je steklo informacije o nepravilnostima u svom radnom okruženju i koje podnosi prijavu o nepravilnostima ili javno objelodanjuje informacije o nepravilnostima u skladu sa ovim zakonom.

Zaposlenim, u smislu stava 1 ovog člana, smatra se naročito:

1) lice u radnom odnosu, kao i lice koje ima položaj zaposlenog u smislu člana 45 stav 1 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije;

2) lice koje ima položaj samozaposlenog lica, uključujući lice koje ima položaj samozaposlenog lica u smislu člana 49 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije;

3) vlasnik udjela, član upravnog ili nadzornog organa privrednog društva, uključujući i članove koji nijesu članovi tih organa;

4) volonter, pripravnik ili korisnik stručnog osposobljavanja;

5) lice koji radi pod nadzorom i u skladu sa uputstvima ugovarača, podugovarača i dobavljača;

6) lice koje na bilo koji način učestvuje u djelatnostima pravnog ili fizičkog lica;

7) lice koje je bilo zaposleno ili koje očekuje da bude zaposleno, u smislu tač. 1 do 6 ovog stava u slučajevima kad su informacije o nepravilnostima pribavljene tokom procesa zapošljavanja ili drugih pregovora prije zaključenja ugovora.

Izrazi koji se u ovom zakonu koriste za fizička lica u muškom rodu podrazumijevaju iste izraze u ženskom rodu.

Izrazi upotrijebljeni u ovom zakonu imaju sljedeća značenja:\n1) javni interes je materijalni i nematerijalni interes za dobro i prosperitet svih građana pod jednakim uslovima;\n2) privatni interes podrazumijeva vlasnički i drugi materijalni ili nematerijalni interes prijavljenog lica;\n3) korupcija je svaka zloupotreba službenog, poslovnog, odnosno društvenog položaja ili uticaja u cilju sticanja lične koristi ili koristi za drugog;\n4) zviždačev pomagač je lice koje pomaže zviždaču u postupku prijavljivanja nepravilnosti u radnom okruženju, a čija bi pomoć trebala biti povjerljiva;\n5) povezano lice sa zviždačem je:\n- kolega ili drugo lice koje bi zbog povezanosti sa zviždačem u radnom okruženju moglo da pretrpi štetu,\n- fizičko ili pravno lice sa kojim je zviždač na drugi način povezan u radnom okruženju,\n- srodnik zviždača koji je sa zviždačem povezan u radnom okruženju, bez obzira na vrstu, liniju i stepen srodstva;\n6) informacije o nepravilnostima su informacije, uključujući i opravdane razloge za sumnju o stvarnim ili mogućim nepravilnostima u radnom okruženju koje su se dogodile ili je vrlo vjerovatno da će se dogoditi u radnom okruženju u kojem zviždač radi ili je radio ili kod drugog subjekta sa kojim je zviždač u kontaktu ili je bio u kontaktu tokom obavljanja posla, kao i o pokušajima prikrivanja takvih nepravilnosti;\n7) poslodavac je organ vlasti, privredno društvo, drugo pravno lice ili preduzetnik kod kojeg je zviždač zaposlen ili bio zaposlen ili kod kojeg očekuje da će biti zaposlen, u smislu člana 4 stav 2 tač. 1 do 6 ovog zakona u slučajevima kad su informacije o nepravilnostima pribavljene tokom procesa zapošljavanja ili drugih pregovora prije zaključenja ugovora;\n8) prijavljeno lice je fizičko ili pravno lice na koga se odnosi prijava zviždača, odnosno javno objelodanjivanje informacija o nepravilnostima, a koje je počinilo povredu, kao i povezano lice sa tim licem;\n9) štetna radnja je svaka direktna ili indirektna radnja ili propust u radnom okruženju podstaknuta internim ili eksternim prijavljivanjem ili javnim objelodanjivanjem informacija o nepravilnostima, a uzrokuje ili može uzrokovati štetu zviždaču.

Kanali za prijavljivanje nepravilnosti moraju biti uspostavljeni tako da su dostupni svim zaposlenima i drugim relevantnim licima, jednostavni za korišćenje, povjerljivi, zaštićeni od neovlašćenog pristupa i da omogućavaju pravovremeno postupanje po prijavi nepravilnosti.

Zviždač koji ima opravdane razloge da sumnja u postojanje nepravilnosti u radnom okruženju može podnijeti prijavu u skladu sa ovim zakonom (u daljem tekstu: prijava).\nPodnošenjem prijave, u smislu stava 1 ovog člana, ne smatra se prenošenje neosnovanih glasina ili informacija koje su već objavljene u sredstvima javnog informisanja, osim ako je zviždač bio izvor takve informacije.\nPrijava se podnosi u pisanom obliku, usmeno na zapisnik, putem pošte, elektronskim putem ili putem telefona.\nPisani oblik uključuje svaki oblik komunikacije koji obezbjeđuje pisani zapis.\nUsmena prijava može se podnijeti putem telefona, glasovne poruke ili neposredno licu određenom za prijem i postupanje po prijavi.\nUsmena prijava se evidentira preciznim zapisom njenog sadržaja.\nO usmeno podnijetoj prijavi lice određeno za prijem i postupanje po prijavi dužno je da sačini zapisnik i omogući zviždaču da ga pregleda, ispravi i potvrdi svojim potpisom.\nPodnošenje prijave putem telefona ili glasovne poruke može se snimiti samo uz prethodno obavještavanje zviždača o tome i njegovu izričitu saglasnost.\nAko se podnošenje prijave putem telefona ne snima, zapisnik o sadržaju razgovora može se sačiniti bez prethodne saglasnosti zviždača, pri čemu se zviždaču mora omogućiti da zapisnik pregleda, ispravi i potvrdi svojim potpisom.\nU slučaju podnošenja prijave neposredno licu određenom za prijem i postupanje po prijavi, podnošenje prijave se može snimiti samo uz izričitu saglasnost zviždača.\nPostupanje po prijavi zviždača predstavlja svaku radnju preduzetu radi provjere tačnosti navoda iz prijave i, kad je to moguće, mjeru preduzetu radi otklanjanja prijavljene nepravilnosti, a naročito:\n1) sprovođenje interne istrage;\n2) upućivanje prijave nadležnim organima;\n3) obustavu postupka zbog nedostatka dokaza ili drugih obrazloženih razloga;\n4) dostavljanje obavještenja o prijemu prijave, kao i mjerama koje su preduzete po njegovoj prijavi.\nZviždač mora biti obaviješten o preduzetim mjerama po prijavi, o ishodu postupka, kao i nepreduzimanju mjera po prijavi, uz navođenje razloga za takvo postupanje ili nepostupanje.\nOd zviždača se može zatražiti dostavljanje dodatnih informacija neophodnih za postupanje po prijavi.\nOdredbe opšteg ili pojedinačnog akta poslodavca kojima se propisuje zabrana podnošenja prijave nemaju pravno dejstvo.

Prijava sadrži opis nepravilnosti, lične podatke zviždača ako ne želi da bude anoniman, a po potrebi i druge činjenice i okolnosti.

Zabranjeno je sprečavanje ili pokušaj sprečavanja prijavljivanja nepravilnosti.\nZabranjeno je pokretanje zlonamjernih postupaka protiv zviždača, zviždačevog pomagača i povezanog lica sa zviždačem.

Zabranjena je zloupotreba podnošenja prijave i javnog objelodanjivanja informacija o nepravilnostima.

Zloupotreba iz stava 1 ovog člana postoji ako se podnese prijava ili javno objelodane informacije o nepravilnostima za koje je podnosilac znao da nijesu istinite.

Identitet zviždača, zviždačevog pomagača, povezanog lica sa zviždačem i prijavljenog lica, odnosno podaci na osnovu kojih se može otkriti njihov identitet, kao i drugi podaci iz člana 9 ovog zakona koji su navedeni u prijavi dostupni su isključivo licima, odnosno organizacionim jedinicama iz člana 16 st. 1 i 2 ovog zakona, Agenciji za sprečavanje korupcije (u daljem tekstu: Agencija) i nadležnom organu iz člana 18 stav 16 ovog zakona i sa njima se postupa u skladu sa zakonom kojim se uređuje tajnost podataka.

Izuzetno od stava 1 ovog člana, identitet lica i drugi podaci iz stava 1 ovog člana mogu se otkriti samo ako je to nužno i srazmjerno obavezama propisanim domaćim propisima ili zakonodavstvom Evropske unije, u okviru istrage ili sudskog postupka, osim ako otkrivanje identiteta lica i drugih podataka iz stava 1 ovog člana ne bi ugrozilo istragu ili sudski postupak.

Ako je u toku postupka po prijavi neophodno otkriti identitet lica, odnosno druge podatke iz stava 1 ovog člana, lice, odnosno organizaciona jedinica iz člana 16 st. 1 i 2 ovog zakona, Agencija i nadležni organ iz člana 18 stav 16 ovog zakona dužni su da, prije otkrivanja identiteta lica, odnosno drugih podataka iz stava 1 ovog člana, o tome obavijeste lice iz stava 1 ovog člana pisanim putem, uz obrazloženje razloga otkrivanja identiteta, odnosno drugih podataka iz stava 1 ovog člana, osim ako bi takvo obavještavanje moglo ugroziti istragu ili sudski postupak.

Lice, odnosno organizaciona jedinica iz člana 16 st. 1 i 2 ovog zakona, Agencija i nadležni organ iz člana 18 stav 16 ovog zakona dužni su da čuvaju tajnost svih informacija do kojih dođu u vezi sa prijavom.

Lice, odnosno organizaciona jedinica iz člana 16 st. 1 i 2 ovog zakona, Agencija i nadležni organ iz člana 18 stav 16 ovog zakona dužni su da štite lične podatke anonimnog zviždača čiji identitet bude naknadno otkriven.

Lice, odnosno organizaciona jedinica iz člana 16 st. 1 i 2 ovog zakona, Agencija, nadležni organ iz člana 18 stav 16 ovog zakona, zviždačev pomagač, povezano lice sa zviždačem i drugo lice koje učestvuje u postupku po prijavi dužno je da štiti podatke koje sazna iz prijave i ne smije ih koristiti ili otkrivati u druge svrhe osim one koja je potrebna za dalje postupanje po toj prijavi.

Ako prijava sadrži tajne podatke, podatke koji predstavljaju informacije dobijene prilikom pružanja pravne pomoći, informacije dobijene u okviru pružanja medicinske pomoći, podatke koji se odnose na tajnost zasijedanja sudskih vijeća, kao i tajne podatke u skladu sa pravilima krivičnog postupka, sa tim podacima i informacijama postupaće se u skladu sa zakonima kojima se uređuju tajnost podataka, poslovna tajna u odgovarajućoj djelatnosti i krivični postupak.

Svaka obrada ličnih podataka u skladu sa ovim zakonom, uključujući razmjenu ili prenos ličnih podataka nadležnim organima iz člana 18 stav 16 ovog zakona, vrši se u skladu sa zakonom kojim se uređuje zaštita podataka o ličnosti i relevantnim zakonodavstvom Evropske unije.

Prijavu zviždač može podnijeti poslodavcu kod kojeg, po njegovom saznanju, postoje opravdani razlozi za sumnju u postojanje nepravilnosti.

Zviždač se podstiče da podnese prijavu poslodavcu prije eksternog prijavljivanja informacija o nepravilnostima, a naročito u slučajevima kad zviždač smatra da ne postoji rizik od nastanka štete u skladu sa članom 26 ovog zakona.