Zakon o veterinarstvu

(1) Ovim zakonom uređuju se uslovi i način obavljanja veterinarske djelatnosti, zdravstvena zaštita životinja, mjere veterinarskog javnog zdravlja, veterinarska zaštita životne sredine, kao i druga pitanja od značaja za obavljanje veterinarske djelatnosti.

(2) Organizacija i sprovođenje zaštite zdravlja životinja, kao i sprovođenje mjera veterinarskog javnog zdravlja od interesa je za Crnu Goru.

(1) Veterinarska djelatnost, u smislu ovog zakona, obuhvata zaštitu i kontrolu zdravlja i dobrobiti životinja, suzbijanje zoonoza, kontrolu bezbjednosti i zdravstvene ispravnosti proizvoda životinjskog porijekla i hrane za životinje i druge poslove veterinarskog javnog zdravlja, unapređenje reprodukcije životinja sa stanovišta zdravstvene zaštite životinja i veterinarsku zaštitu životne sredine (u daljem tekstu: veterinarska djelatnost).

(2) Veterinarsku djelatnost iz stava 1 ovog člana mogu da obavljaju pravna lica pod uslovima i na način propisan ovim zakonom.

Držalac životinje ima pravo na:

1) zdravstvenu zaštitu životinja;

2) slobodan izbor veterinara i pružanje odgovarajućih veterinarskih usluga, osim za poslove utvrđene programom obaveznih mjera zdravstvene zaštite životinja iz člana 47 i programa iz člana 48 ovog zakona;

3) propisane veterinarske preglede i izdavanje sertifikata, odnosno uvjerenja ili drugih propisanih veterinarskih dokumenata, u skladu sa zakonom;

4) informacije o zdravstvenom stanju životinja na određenom području;

5) informacije o mogućnostima pružanja veterinarskih usluga i troškovima liječenja životinja, kao i o mogućim posljedicama nepostupanja u skladu sa zakonom.

Pojedini izrazi upotrijebljeni u ovom zakonu imaju sljedeća značenja:

1) vlasnik odnosno držalac životinja (owner or keeper) je pravno ili fizičko lice ili lice koje je odgovorno ili zaduženo za životinje stalno ili privremeno;

2) država, odnosno region države odredišta je država, odnosno dio države koja je mjesto krajnjeg odredišta pošiljke;

3) država, odnosno region države porijekla je država, odnosno dio države iz koje potiče životinja ili proizvod;

3a) dokaz o formalnim kvalifikacijama je diploma, svjedočanstvo ili drugi dokaz o stečenoj profesionalnoj kvalifikaciji i završenom profesionalnom osposobljavanju, stečeno u državama članicama, koje je izdao nadležni organ, u skladu sa zakonima ili drugim propisima te države;

3b) država članica je država članice Evropske unije, Evropskog ekonomskog prostora ili Švajcarske konfederacije;

3c) matična država članica je država u kojoj je veterinar stekao profesionalnu kvalifikaciju, odnosno u kojoj ima registrovanu privrednu (veterinarsku) djelatnost;

3d) država članica domaćin je država članica u kojoj veterinar obavlja regulisanu profesiju, a u kojoj nije stekao profesionalnu kvalifikaciju, odnosno u kojoj nema registrovanu privrednu (veterinarsku) djelatnost;

4) epizootiološko područje je područje jedinice lokalne samouprave;

5) epizootija ili epidemija zarazne bolesti su slučajevi pojave zarazne bolesti koji su, u smislu brojnosti, učestalosti slučajeva, vremena, mjesta i zahvaćene životinjske vrste, prešli određeni broj slučajeva;

6) granično inspekcijsko mjesto (border inspection post) je mjesto vršenja granične veterinarske kontrole na području graničnog prelaza u skladu sa ovim zakonom;

7) hrana za životinje je supstanca ili proizvod biljnog ili životinjskog porijekla, uključujući i aditive prerađene, djelimično prerađene ili neprerađene, namijenjene za peroralnu ishranu životinja;

8) iskorjenjivanje je uklanjanje uzročnika bolesti u stadu, kompartmentu, epizootiološkom području ili državi;

9) izvoz je iznošenje pošiljki van carinskog područja Crne Gore u komercijalne svrhe;

10) karantin je objekat u kojem se drže životinje, reproduktivni materijal i jaja za priplod pod uslovima potpune izolacije, radi provjere i utvrđivanja njihovog zdravstvenog stanja;

11) premještanje je svako komercijalno ili nekomercijalno premještanje životinje iz gazdinstva iz kojeg potiče ili nekog drugog mjesta na drugu lokaciju (mjesto odredišta) odnosno otpremanje pošiljke životinjskog porijekla i hrane za životinje bez obzira na namjenu;

12) kućni ljubimci su životinje koje čovjek drži zbog društva, zaštite i pomoći ili zbog zanimanja za te životinje;

13) monitoring je sistematsko sprovođenje niza propisanih i planiranih aktivnosti koje se preduzimaju radi sticanja opšteg uvida u stanje bezbjednosti hrane, hrane za životinje, kao i zdravlja i dobrobiti životinja;

14) nekomercijalno kretanje je kretanje životinja bez neposrednog komercijalnog efekta (npr. sezonska ispaša, učešće na kulturnim, odnosno sportskim priredbama, odmor i izleti sa životinjama), kao i premještanje hrane i proizvoda životinjskog porijekla i hrane za životinje u nekomercijalne svrhe, odnosno bez neposrednog komercijalnog efekta (npr. za sopstvene potrebe, sakupljanje životinjskih leševa u okviru higijeničarske službe i sl.);

15) nus proizvodi životinjskog porijekla (animal by-products) su tijela ili djelovi tijela životinja, proizvodi životinjskog porijekla ili drugi proizvodi dobijeni od životinja, koji nijesu namijenjeni za ishranu ljudi, uključujući jajne ćelije, embrione i sjeme;

16) pošiljka proizvoda je određena količina proizvoda iste vrste, obuhvaćena istim veterinarskim sertifikatom (sertifikatima) ili veterinarskim dokumentom (dokumentima), ili drugim dokumentom u skladu sa ovim zakonom koja se prevozi istim prevoznim sredstvom i koja se uvozi iz iste države ili dijela države;

16a) pošiljka životinja je određeni broj životinja iste vrste koje su obuhvaćene istim veterinarskim sertifikatom ili dokumentom, koje se prevoze istim prevoznim sredstvom i koje dolaze iz iste države ili istog dijela te države;

17) pregled dokumentacije je pregled veterinarskih sertifikata, veterinarskih dokumenata ili drugih dokumenata koji prate pošiljku;

18) proizvodi životinjskog porijekla su:

a) proizvodi životinjskog porijekla namijenjeni za ishranu ljudi:

- hrana životinjskog porijekla, uključujući med i krv,

- žive školjke, živi bodljokošci, živi plaštaši, živi morski puževi namijenjeni za ishranu ljudi,

- ostale životinje namijenjene za pripremu, radi dostavljanja krajnjem potrošaču (žive);

b) proizvodi životinjskog porijekla namijenjeni za ishranu životinja:

- mesno brašno, riblje brašno, koštano brašno, jetreno brašno, krvno brašno, brašno od perja,

- hrana za životinje koja sadrži proizvode iz al. 1 i 3 ove podtačke,

- drugi proizvodi životinjskog porijekla;

c) proizvodi životinjskog porijekla namijenjeni za industrijsku upotrebu: sirova koža, krzno, vuna, dlaka, čekinje, perje, papci, kosti, rogovi, krv, crijeva i drugi proizvodi životinjskog porijekla namijenjeni za industrijsku upotrebu;

d) proizvodi životinjskog porijekla namijenjeni za farmaceutsku upotrebu: organi, žlijezde, životinjsko tkivo i tjelesne tečnosti, koji se koriste u pripremi farmaceutskih proizvoda;

e) reproduktivni materijal.

19) promet je svako komercijalno premještanje životinja, proizvoda životinjskog porijekla i hrane za životinje;

19a) profesionalna kvalifikacija obuhvata formalno obrazovanje i dodatno stručno osposobljavanje i usavršavanje koje se obavlja tokom ili nakon završetka formalnog obrazovanja, a potvrđuje se dokazom o formalnim kvalifikacijama i ispunjenošću propisanih uslova;

19b) profesionalni naziv je naziv pod kojim veterinar obavlja regulisanu profesiju;

19c) profesionalno iskustvo je iskustvo stečeno u toku obavljanja određene profesije u državi članici u skladu sa propisima te države, sa punim radnim vremenom ili ili s nepunim radnim vremenom koje se priznaje kao ekvivalentno;

19d) profesionalno osposobljavanje je period stručne prakse koja se obavlja pod nadzorom kvalifikovanog stručnjaka koja je uslov za pristup obavljanja regulisane profesije i može se sprovoditi u toku obrazovanja ili nakon obrazovanja;

20) reproduktivni materijal je sjeme životinja, embrioni, jajne ćelije, jaja za nasad i ikra;

21) rezidue su ostaci supstanci ili njenih metabolita sa farmakološkim djelovanjem, kao i drugih supstanci koje mogu zaostati u životinjskim tkivima, organima i/ili proizvodi i kao takve mogu biti štetne za zdravlje ljudi;

22) rizik je mogućnost pojave zarazne bolesti i nastajanja štetnog uticaja na život i zdravlje ljudi i životinja i ozbiljnost tog uticaja koji nastupa kao posljedica postojanja tog rizika;

23) sabirni centar je gazdinstvo, centar ili pijaca na kojem se životinje koje potiču sa različitih gazdinstava smještaju zajedno radi formiranja pošiljki životinja namijenjenih za promet;

24) sertifikovanje je postupak potvrđivanja propisanih uslova, na osnovu kojeg se izdaje sertifikat odnosno uvjerenje ili druga veterinarska javna isprava u pisanoj, elektronskoj ili drugoj jednako vrijednoj formi;

25) službena kontrola je inspekcijski nadzor koji sprovodi organ uprave nadležan za poslove veterinarstva preko veterinarskih inspektora, radi provjere ispunjenosti propisanih uslova za zdravlje i dobrobit životinja, bezbjednost hrane i hrane za životinje;

26) službeni uzorak je uzorak koji se uzima u toku službene kontrole;

27) službeni veterinar je veterinarski inspektor;

28) trgovac je fizičko lice ili pravno lice koje se bavi komercijalnom kupovinom ili prodajom životinja, neposredno ili posredno, koji ima redovni promet tih životinja i koje, u roku ne dužem od 30 dana od dana kupovine, životinje prodaje ili premješta iz jednog objekta u druge objekte koji nijesu u njegovoj svojini;

29) unošenje (introduction) je uvoz i stavljanje robe u carinske postupke u skladu sa carinskim propisima, kao i njihov unos u slobodnu zonu ili carinsko skladište;

30) uslovi uvoza su veterinarski uslovi utvrđeni posebnim propisima koje moraju ispunjavati životinje, proizvodi životinjskog porijekla, hrana za životinje i nus proizvodi namijenjeni uvozu;

31) veterinarsko osoblje su veterinari i veterinarski tehničari;

32) veterinar je lice koje posjeduje dokaz o formalnoj osposobljenosti za obavljanje veterinarske profesije u skladu sa propisima o regulisanim profesijama i priznavanju inostranih profesionalnih kvalifikacija;

33) veterinarska zaštita životne sredine je veterinarska djelatnost koja se vrši u okviru postupaka i mjera koje se primjenjuju tokom uzgoja, držanja i upotrebe životinja, rukovanja životinjskim leševima i nus proizvodima životinjskog porijekla, u cilju sprječavanja zagađivanja životne sredine i zaštite zdravlja ljudi i životinja;

34) veterinarski pregled je fizički pregled i/ili administrativni postupak koji se vrši direktno ili na drugi način nad životinjama ili proizvodima životinjskog porijekla u cilju zaštite ljudi i zdravlja životinja;

35) veterinarsko javno zdravlje je veterinarska djelatnost koja obuhvata poslove u oblasti kontrole životinja, proizvoda životinjskog porijekla, hrane za životinje i pratećih predmeta, a kojima se neposredno ili posredno štiti zdravlje ljudi od zoonoza, uzročnika zoonoza koje se prenose hranom i drugih štetnih materija, kao i životna sredina;

36) zaštita zdravlja životinja je praćenje, sprječavanje pojave, otkrivanje, suzbijanje i iskorjenjivanje zaraznih ili parazitskih bolesti utvrđenih ovim zakonom, uključujući i zoonoze, uzgoj životinja određenog genotipa slobodnog od određenih bolesti i zaštita od drugih zaraznih, parazitskih i organskih bolesti;

37) zoonoze su bolesti ili infekcije koje se pod prirodnim okolnostima prenose sa životinja na ljude i obrnuto;

38) životinje su životinje iz porodice kopitara (konji, magarci, mazge, mule), životinje iz porodice papkara (goveda, ovce, koze, svinje), živina (kokoške, ćurke, guske, patke i druge ptice koje se uzgajaju ili drže radi proizvodnje mesa, priplodnih ili konzumnih jaja i drugih proizvoda i divlje ptice za uzgoj i priplod), ukrasne, strane i divlje ptice, sisari, psi, mačke, kunići, pčele, svilene bube, insekti oprašivači i drugi zglavkari, ribe, rakovi, žabe, puževi, školjke i drugi mekušci, ježevi, kornjače i drugi gmizavci, člankoviti crvi, divljač, životinje namijenjene ogledima i reproduktivni materijal;

39) biosigurnosne mjere su mjere koje se preduzimaju radi sprječavanja pojave, otkrivanja, suzbijanja i iskorjenjivanja zaraznih bolesti životinja i zoonoza, u cilju zaštite zdravlja životinja i ljudi i zaštite životne sredine;

40) karenca je vremenski period koji mora da protekne od posljednjeg davanja lijeka životinjama, pod normalnim uslovima upotrebe u skladu sa propisima, pa do trenutka kada liječena životinja i njeni proizvodi mogu da se koriste za ishranu, u cilju zaštite zdravlja ljudi i osiguranja da proizvedena hrana ne sadrži rezidue u količinama većim od maksimalno dozvoljenih koncentracija;

41) kontaminenti (štetne materije) su biološke, hemijske ili fizičke materije štetne za zdravlje ljudi koje nijesu namjerno dodate hrani, a čije prisustvo je posljedica postupaka tokom proizvodnje, tretiranja, pripreme, pakovanja, transporta i skladištenja hrane ili posljedica zagađenja životne sredine (pesticidi, teški metali, industrijski kontaminenti, ostaci veterinarskih lijekova);

42) prevalenca je ukupan broj jedinki ili slučajeva oboljenja prisutan u rizičnoj populaciji, u određenom geografskom području, u određenom trenutku ili tokom određenog vremenskog perioda;

43) kompartment je jedan ili više objekata sa istim biosigurnosnim uslovima i istim uslovima ishrane i držanja životinja, kao i istim zdravstvenim statusom u odnosu na određene bolesti životinja;

44) zootehnički pregled je fizički pregled i/ili administrativni postupak koji se vrši na životinjama u skladu sa ovim zakonom;

45) uvoz (import) je uvoz životinja i proizvoda životinjskog porijekla, radi stavljanja u promet u skladu sa carinskim propisima;

46) životinje za klanje su kopitari, papkari, živina, kunići i uzgajana divljač, čije je meso namijenjeno za ishranu ljudi;

47) nekomercijalno kretanje kućnih ljubimaca je svako kretanje životinje koje nema za cilj prodaju kućnog ljubimca, odnosno promjenu vlasništva kućnog ljubimca u pratnji vlasnika ili ovlašćenog lica tokom nekomercijalnog kretanja i koja je tokom tog kretanja pod odgovornošću vlasnika ili odgovornog lica;

48) sertifikovanje zdravlja/statusa stada je potvrđivanje da je stado slobodno od određene bolesti u skladu sa ovim zakonom.

Poslove državne uprave u oblasti veterinarstva vrše:

1) organ državne uprave nadležan za poslove veterinarstva (u daljem tekstu: Ministarstvo);

2) organ uprave nadležan za poslove veterinarstva (u daljem tekstu: Uprava).

(1) Ministarstvo u vršenju poslova utvrđenih ovim zakonom donosi propise za izvršavanje ovog zakona, program obaveznih mjera zdravstvene zaštite životinja, posebne programe zdravstvene zaštite životinja, programe za

praćenje zoonoza, uzročnika zoonoza i praćenja njihove otpornosti na antimikrobna sredstva, programe kontrole salmonela, program monitoringa rezidua, odlučuje po žalbama na rješenja donesena u prvostepenom postupku, vodi postupak automatskog priznavanja formalnih kvalifikacija veterinara, sarađuje sa međunarodnim organizacijama i nadležnim organima drugih država u oblasti veterinarstva i vrši druge poslove u skladu sa ovim zakonom.

(2) Uprava u sprovođenju ovog zakona:

1) vodi registre životinja, gazdinstava i objekata;

2) utvrđuje višegodišnje i godišnje planove službenih kontrola u oblasti zdravlja i dobrobiti životinja, bezbjednosti hrane i hrane za životinje;

3) priprema stručne osnove za: životinja, program obaveznih mjera zdravstvene zaštite životinja, druge posebne programe, planove za upravljanje kriznim situacijama (u daljem tekstu: krizne planove) i propise iz oblasti veterinarstva;

4) registruje i odobrava objekte u skladu sa ovim zakonom;

5) vrši službene kontrole nad sprovođenjem ovog zakona;

6) učestvuje, u okviru svojih nadležnosti, u aktivnostima i sarađuje sa međunarodnim organizacijama i nadležnim organima drugih država u oblasti veterinarstva;

7) vrši i druge poslove utvrđene zakonom.

(1) Ispitivanje uzoraka uzetih sprovođenjem službenih kontrola i monitoringa u skladu sa ovim zakonom, vrše laboratorije koje ovlasti Ministarstvo (u daljem tekstu: ovlašćena laboratorija).

(2) Ovlašćenje iz stava 1 ovog člana može se izdati laboratoriji sa svojstvom pravnog lica koja je akreditovana u skladu sa standardom ISO/IEC 17025 i za odgovarajuće metode ispitivanja.

(3) Laboratorija se ovlašćuje na osnovu zahtjeva i dokaza o akreditaciji iz stava 2 ovog člana.

(4) Ministarstvo će oduzeti ovlašćenje laboratoriji ako prestane da ispunjava uslove iz stava 2 ovog člana.

(5) Ukoliko u Crnoj Gori nema ovlašćene laboratorije za određeno ispitivanje, Ministarstvo može odrediti ovlašćenu akreditovanu laboratoriju države članice Evropske unije.

(6) Spisak laboratorija iz stava 1 ovog člana objavljuje se u „Službenom listu Crne Gore”.

(1) Ovlašćena laboratorija iz člana 7 ovog zakona dužna je da:

- pripremi i ispita službene uzorke i sačini izvještaj o rezultatima u skladu sa ovim zakonom;

- započne ispitivanje odmah po dostavljanju uzoraka, a nakon završetka ispitivanja izradi izvještaj i dostavi ga službenom veterinaru koji je dostavio uzorak, odnosno Upravi u skladu sa ovim zakonom;

- ukoliko se ispitivanjem utvrdi sumnja ili potvrdi bolest, odnosno kada nakon završenog ispitivanja uzorak ne ispunjava propisane vrijednosti, izvještaj o rezultatima dostavi odmah, a najkasnije u roku od 48 sati od dana sprovedenog ispitivanja službenom veterinaru odnosno Upravi u skladu sa ovim zakonom.

(2) Izvještaj iz stava 1 ovog člana sadrži: naziv uzorka sa podacima o životinji, hrani, vodi ili hrani za životinje, datum dostavljanja, datum početka i završetka laboratorijskog ispitivanja, opis dostavljenog uzorka sa temperaturom na kojoj je dostavljen prema potrebi, metode laboratorijskog ispitivanja, rezultate ispitivanja, izjavu o usaglašenosti sa propisom i druge podatke od značaja.

(1) Za određene vrste ispitivanja u skladu sa ovim zakonom koje vrše i referentne laboratorije Evropske unije, Ministarstvo određuje jednu laboratoriju kao nacionalnu referentnu laboratoriju za to ispitivanje (u daljem tekstu: referentna laboratorija) koja ispunjava uslove iz stava 4 ovog člana.

(2) Za više vrsta ispitivanja može se odrediti jedna laboratorija kao referentna laboratorija.

(3) Ukoliko u Crnoj Gori za određena ispitivanja ne postoji laboratorija za ta ispitivanja, Ministarstvo određuje referentnu laboratoriju države članice Evropske unije ili Evropskog udruženja slobodne trgovine (EFTA).

(4) Način određivanja, uslove i obaveze koje mora da ispunjava laboratorija iz stava 1 ovog člana propisuje Ministarstvo.

(5) Listu referentnih laboratorija iz st. 1 i 3 ovog člana Ministarstvo objavljuje u ‘‘Službenom listu Crne Gore’’ i dostavlja Evropskoj komisiji, referentnim laboratorijama Evropske unije i državama članicama Evropske unije.

Referentna laboratorija iz Člana 8 ovog zakona dužna je da:

1) sarađuje sa referentnom laboratorijom Evropske unije iz oblasti ovlašćenja;

2) koordinira u aktivnostima ovlašćenih laboratorija odgovornih za laboratorijsko ispitivanje uzoraka;

3) prema potrebi, sprovodi međulaboratorijske testove za ovlašćene laboratorije;

4) dostavlja informacije nadležnim organima i ovlašćenim referentnim laboratorijama Evropske unije;

5) pruža strućnu i tehnićku pomoć Ministarstvu u sprovođenju hitnih mjera i vrši druge poslove u skladu sa zakonom.

(1) Veterinarsku djelatnost mogu da obavljaju pravna lica organizovana kao: veterinarske ambulante; specijalističke veterinarske ambulante; centri za sakupljanje sjemena za vještačko osjemenjavanje; centri za skladištenje i distribuciju sjemena za vještačko osjemenjavanje (u daljem tekstu: veterinarske organizacije) i veterinarska služba u skladu sa ovim zakonom.

(2) Poslove veterinarske djelatnosti iz člana 18 ovog zakona, u skladu sa ovim zakonom, vrši postojeća Javna ustanova Specijalistička veterinarska laboratorija (u daljem tekstu: Specijalistička veterinarska laboratorija).

(1) Veterinarsku organizaciju može osnovati pravno ili fizičko lice.

(2) Veterinarsku službu može, kao organizacionu jedinicu, isključivo za obavljanje poslova iz svoje nadležnosti, odnosno djelatnosti, organizovati organ državne uprave nadležan za unutrašnje poslove, organ državne uprave nadležan za poslove odbrane, pravno lice koje obavlja djelatnost uzgoja životinja, kao i pravna lica koja tu djelatnost ne obavljaju na profitnoj osnovi i ne pružaju veterinarske usluge držaocima životinja.

(3) Veterinarska organizacija, veterinarska služba i Specijalistička veterinarska laboratorija mogu početi da obavljaju veterinarsku djelatnost samo na osnovu rješenja o ispunjenosti propisanih uslova u pogledu kadra, prostora (objekat), tehničkih uslova i opreme.

(4) Zahtjev za utvrđivanje ispunjenosti uslova iz stava 3 ovog člana sa propisanom dokumentacijom podnosi se Upravi.

(5) Ispunjenost uslova iz stava 3 ovog člana, na osnovu neposredno izvršenog pregleda, utvrđuje Uprava.

(6) Uslove iz stava 3 ovog člana, sadržaj zahtjeva iz stava 4 ovog člana i dokumentaciju koja se prilaže uz zahtjev propisuje Ministarstvo.

(1) Pravno lice iz člana 9 ovog zakona koje ispunjava propisane uslove upisuje se u registar veterinarskih organizacija i službi koji vodi Uprava na osnovu rješenja iz člana 10 stav 3 ovog zakona.

(2) Sadržaj registra iz stava 1 ovog člana i postupak upisa i brisanja iz registra propisuje Ministarstvo.

(3) Veterinarska organizacija, organ državne uprave, odnosno pravno lice u čijem sastavu je veterinarska služba, kao i Specijalistička veterinarska laboratorija dužna je da o svakoj promjeni uslova utvrđenih rješenjem iz člana 10 stav 3 ovog zakona obavijesti Upravu u pisanoj formi, najkasnije 15 dana od dana nastanka promjene.

Uprava će donijeti rješenje o brisanju veterinarske organizacije ili veterinarske službe ili Specijalističke veterinarske laboratorije iz registra iz člana 11 stav 1 ovog zakona:

1) na zahtjev veterinarske organizacije, veterinarske službe i Specijalističke veterinarske laboratorije;

2) kada se u postupku kontrole utvrdi da je veterinarska organizacija, veterinarska služba ili Specijalistička veterinarska laboratorija prestala da ispunjava propisane uslove, a u roku određenom za otklanjanje nedostataka, nedostaci nijesu otklonjeni;

3) prestankom obavljanja djelatnosti.